<![CDATA[DUNGUG KINARAY-A INC. - Uyas kang Paray]]>Sun, 07 Jan 2018 08:54:28 -0500Weebly<![CDATA[Uyas kang Paray: Ikabaynti kag Katapusan nga Bahin]]>Tue, 22 Jul 2014 20:28:52 GMThttp://dungugkinaray-a.com/uyas-kang-paray/uyas-kang-paray-ikabaynti-kag-katapusan-nga-bahin

Uyas kang Paray
Ikabaynti kag Katapusan nga Bahin


Itsura kang bayaw-bayaw

Kon kaisa darwa lang ka tawo ang nagalinas nga ginasuhulan kang tag-iya. May rudyan man nga tatlo ka tawo ang nagaobra sa paglinas. Ang darwa ka tawo nagaparis nga maglinas kag ang isara nagakarga kang paray nga itungtong sa ibabaw kang bayaw-bayaw. Kon sin-o gani kapuyon tana liwan maghakwat kang mga inupong nga paray kag itungtong sa ibabaw ka bayaw-bayaw. Nagasal-ihanay sanda para nga makapahuway ang tuhod sa sobra nga linas.

Mintras nga ginalinas ang paray nagakarahulog sa idalum kang bayaw-bayaw kag nagatipon ang paray sa ginasalud nga amakan. Ang mga tawo nga nagalinas ginahatdan kang pagkaun kang tag-iya ka paray agud to nga diridiritso ang andang obra. Makapahuway lamang ang mga manoglinas sa tion kang tigkaraun.

Dipindi sa kadurohon kang paray nga ilinasun, kon kaisa nagalinas sanda ka bali darwa ka adlaw. Ang iba gabii ang andang linas tungud hay maramig-ramig ang tyimpo. Kon sa adlawun gani maglinas sobra ka init kag dali kapuyon ang nagaobra. Baw ang balhas nanda nagairilig lang kag nagatarabiris. Pagkatapos kang linas, ang manoglinas maumpisa run ka pahangin ka paray. Ihulatun nga magsulug ang dupuydupuy kang hangin kag magburay ka paray nga ginapahanginan. Para maman-an ang diriksyon kang hangin kon sa diin nagapaagto, mahimo sanda ka ria kang ilisi para may nagabuyung. Sa ria nga paagi maman-an ang diriksyon kag kabaskugun kang hangin. Ti, kar-on ang nagapahangin nagapaayon kon sa diin ang hangin naghalin kag mailis ria kang anang posisyon para pasundan ang hangin. Nagaumpisa kadulus ang hangin pagkalampas ka alas nwebe sa aga.

Ginapuga-puga nanda ka pahangin mintras nga nagadulus ang hangin kag ginakalitan ang tyimpo para nga matim-us ang paray. Pagkatapos ka pahangin kang paray ginatumpok ria sa tunga kang amakan. Handa run ria nga isubayun. Ang mga pinilinpin ginapain kag isulud sa surudlan. Ang upa lang ang nabilin sa sagwa kang amakan. Ang tag-iya kang paray mapriparar run kang mga sako nga wara ti sulud, karalis kag panigahan.

Subay nga adlaw

Ang paray nga nagatumpok sa tunga kang amakan handa run nga isukbun. Ang pagsukub kang paray kon sang-ano ang kabilugan nga produkto nga natim-us, amo ka ria ang ginatawag nga subay. Ang subay, kon sa atun pa nga hambal, ginaisip kon pira tanan.

Ang mga kinahanglanun sa pagsubay:

1. Trisyuhan (nagasulud ka 8 kag 1/3 ka gantang)
2. Karalis
3. Mga sako nga wara it sulud (isudlan kang mga nasubay)
4. Karusa (para sa hakot kang paray nga sinako)
5. Lamisag nga limpyo run      

Ang sangka sako nga paray ginatawag nga sangka kaban. Ang sangka kaban bali tatlo ka paniga anang sulud. Kon isukbun sa gantangan bali baynti singko ka gantang ang sulud ka sangka sako. Pananglitan may pulo ka mga sinako nga paray, ang buut hambalun amo nga pulo kabanis tanan.

Sa pagsubay ginasukub ang paray sa trisyuhan ka bali tatlo ka sukub ang sangka sako. Ginasudlan ang bakuwa kang paray kag ibubo sa sulud ka trisyuhan. Ang pagbubo diritso nga indi matandug ang trisyuhan, gani kinahanglan nga bungbong gid kag ikalisun kang kahoy nga matadlung kag bilog. Pagkatapos nga nakalis ibubo run ria sa sako, isukban liwan ka bali darwa pa ka paniga agud idugang para mahimo nga sangka sako kag dayon nga bugkus ka lulu nga sukdap ang baba ka sako.

Ang kada sako nga nabuta kang paray ginahantal ria kag isipun kon pira ka sako tanan ang kabilugan sa patubas. Ang kada napulo ka sako bali darwa ka sako ang huray kang nagalinas. Kon ang patubas bali 36 kabanis ang kabilugan, ang bali anum ka sako maagto rudto sa manoglinas. Kon pira man sanda nga nag-obra ti ihurayun ria nanda nga nagasibo sa husto nga pagbahin.

Ang tanan nga patubas nahakot run kang karosa kag ginadara sa balay kang tag-iya ka paray kag rudto ginabutang sa sulud ka anang lamisag. Ang ra nga patubas ginakonsumo lang nanda sa bilog nga tuig. Ang mangunguma wara run pagbakal kang bugas hay duro ang andang kunsumo.

Rudto sa bungyod nga gintugdayan kag ginpahanginan duro nga paray ang nagkaraasik, ang iba nga upa nasakutan kang timgas nga paray. May tawo gid ka ria nga nagaagto kag magpanahup, ginasubli ang agi kang gintumpihan kag ginataphan ang upa. Kon kaisa may sangka trisyo pa nga timgas nga paray ang mabuul.

Kon wara run ti tawo nga nagapanahup, mahugpa liwan ang panung nga mga maya sa gintumpihan kang paray. Ang ginaobra kang mga tawo ginadakup nanda ang mga pispis nga maya kag idapli. Nakatuip ang mga tawo kon anhun pagdakup. Nagahimo sanda ka pukot. Ginahumlad ang daw laya suno sa kabahulun ka lugar nga ginahugpaan. Sa oras nga ang mga maya naghugpa run, dayon nanda pitik kang pukot para mataklapan ang mga pispis. Ang kutub kang nakasulud sa pukot idakpun nanda ria tanan. Pag-abot sa andang balay ipanitan kag karnihun para may dapli sanda. Hambal nanda manamit kuno ang sabor kang maya hay matambuk tungud nga paray ang ginakaun. Ahay, kaluoy man ang mga pispis.

Ang mga pispis ngato napapas run halin kang napapas ang tanum nga makan. Madumduman ko nga ang mga maya ngato nagatugro kang katahum sa latagun. Raad natipigan to nga klasi ka pispis para nga hasta kadya makita man kang mga urihing tubo.

- Katapusan -

*Litrato: Himo ni Fernando Amorsolo halin sa http://www.tuttartpitturasculturapoesiamusica.com/2012/11/Fernando-Amorsolo.html.
]]>
<![CDATA[Uyas kang Paray: Ikadisenwebe nga Bahin]]>Mon, 16 Jun 2014 19:06:59 GMThttp://dungugkinaray-a.com/uyas-kang-paray/uyas-kang-paray-ikadisenwebe-nga-bahin

Uyas kang Paray
Ikadisenwebe nga Bahin


Mangurani nga pangayaw

Duro nga mga mangurani ang halin pa sa ibang lugar agud mangayaw ka ani. Ang mga sarakyan gapasuba-pairaya nga buta kang tabig sa ibabaw ka atup. Sa kada baryo nga maagyan kang sarakyan, may mangurani nga nagapanaog. Ang kutub kang may mga paryenti sa ibang lugar, nagapangayaw ka pangani kag rudyan sanda nagadayon sa andang paryenti ukon kakilala.

May balon sanda ka ria nga bugas, darapli, gamay nga kaldero ukon anglit, kag maraha sanda kang andang pagkaun nga nagapangani. Masadya nga duro ang pangayaw tungud hay amo lang ka ria ang katapusan nga aranyun nga paray sa bulan kang Disyembre.

Nagaidad ako kang walo ka tuig kag nagatawas-tawas nga magpangani. Ang amun balay kamalig rudto sa uma pero may nagadayon nga nagapangani. Ginasadyahan gid takun kon may nagadayon sa balay. Kon malumbos run gani sanda, ginaluyahan ako kag nagahulog ang akun buut kananda, ginakun-an ko nga magbalik gid kamo liwan sa sunod tuig sa tag-arani. Nami tana kon rudya kamo masadya.

May nagadayon nga daraga kag soltero halin sa ibang lugar. Nagaani sanda kon adlawun kag kon gabii gani ginaharanahan ang mga daraga. Uso pa kauna ang harana. Nami pamatian tungud hay linung kon gabii. Nagabaslanay sanda ka kanta nga parti sa gugma. Tungud sa harana duro ang naganobyohanay kag sa urihi nag-asawahay sanda. Kapin pa kauna duro nga mga daraga wara pag-eskwela tungud hay wara ti ikasarang ang andang ginikanan, amo ria nga nagakadangat lang sanda bisan diin ka pangani.

Tapos run ang ani

Pagkatapos nga napartidahan ang tanan, ang paray nga natipon, mataas nga tumpi kang tag-iya. Ang taramnan libre sa tanan. May kaaraydan man nga mabulig sa mga tawo basta matandus lang.

Sa taramnan duro ang mabinispisyo kang publiko.

1. Makapanagraw kang mga sala nga paray sa dugami
2. Makapanag-a kag panalog kang haruan, pantat, dadoy, kag puyo
3. Magdakup kang bug-ongan nga pangka
4. Magsagyap kang tanga sa taramnan
5. Makapaharab kang karbaw kag baka
6. Makapanglaktud

Ang tag-iya nagakonsintrar sa anang tumpi kag ginaturugan sa anang kamalig kon gabii tungud sa paray nga wara pa mahitso. Ang paray ginapatinir ka bali tatlo ka gabii antis ilinasun para nga ang init kang paray sa tumpi makasungaw.

Bayaw-bayaw

Ang bayaw-bayaw ginapasad pagkatapos nga ang paray natumpi. May apat ria ka poste, nagapasikad ang pagpatindug nga kwadrado ang porma, malabug nga layun nga kawayan ang ginagamit. May taas nga bali lima ka pye ang antad kang bayaw-bayaw sa lupa kag ang salug kwadrado man ang sukol nga pwede ibutangan kang amakan sa idalum. Ang salug kang bayaw-bayaw ginatungtong sa anang suliras kag sintas para nga ang bayaw-bayaw indi malugho paidalum. Ang salug kang bayaw-bayaw daw mata-mata nga pino anang disenyo para makalusot ang paray, Pero, ang uhot nagapabilin sa ibabaw. Ginaguos ria kang lulu nga sukdap. Ang iba nga bayaw-bayaw may tuko para nga indi magluslos kon ilinasan. Pero kon hugut ang pagguos kang kawayan ang iba nga bayaw-bayaw wara run pagbutangi kang tuko. Ang iba may ginabutang nga atup-atup para may haron kon maglinas sanda sa adlawun.

Ang bayaw-bayaw amo ang ginalinasan kang paray. May garabayan sa tunga kang linasan nga tubub sa hawak. Ginakaptan ria ka darwa ka tawo nga nagalinas para nga makabalansi sanda kang andang lawas. Kon kapuyon man gani ka subra nga hulag, may makaptan sanda nga indi matumba. Sa atun pa ang garabayan para igabay lang, gani nga ang darwa ka kahig nagahulag saka-naog kag may pakiwu-kiwu pa. Ang linas nga obra, sobra pa ria sa ginatawag nga erobika.

Anhun bay paglinas? Halin sa tumpi, maghakwat ka bali tatlo ka upong kag itungtong sa ibabaw kang bayaw-bayaw. Lapakun ang uhay ka paray nga dara mudmod ukon ipadahog ang kahig kag lapakun liwan sa ibabaw kang mga inuhay. Ang sangka kahig nagabaliskad kang inuhay nga ginalapakan ka sangka kahig. Ti, sa kada hulag kang imong kahig, ang mga uyas nagakaradagdag, ang kahig nga nagabulus kalapak nagagihit kag magbulus ka lapak liwan. Nagabaslanay ka lapak ang kahig nga dara mudmod kang inuhay. Ang hulag kang kahig nagadasig nga nagadasig sa paglinas. Sa sobra nga pagbara-bansuli kang inuhay ka paray, sa pira lang ka minutos ang inuhay nahimo nga uhot. Amo ka ria run pagpundo kang manoglinas, iag-agun ang uhot kag siguraduhon nga wara gid ti paray nga mabilin antis itablug.

Sa distansya kon ilantawun mo sanda nga nagalinas daw nagasaot pero wara ti musika.



- Sundi ang kasugpon kang atun sugidanun -

* Litrato: Himo ni Fernando Amorsolo halin sa http://www.geringerart.com/bios/fernandocamorsolo.html.
]]>
<![CDATA[Uyas kang Paray: Ikadiseotso nga Bahin]]>Mon, 09 Jun 2014 02:57:17 GMThttp://dungugkinaray-a.com/uyas-kang-paray/uyas-kang-paray-ikadiseotso-nga-bahin

Uyas kang Paray
Ikadiseotso nga Bahin


Tugday


Masadya kon may imaw nga magtugday kang inanyan. Ang tugdayan duro nga mga amakan nga nagahumlad para itugdayan kang mga inanyan. Nagadipendi kon ano ka lapad ang aranyun kang tag-iya. Kon kaisa bali anum ka amakan ang nakahumlad. Ang tugday nagaturupad-tupad lang kon magdurungan ang mga mangurani sa pagtugday.

Ang inanyan sa sulud kang tabig nagapabuyung ang posisyon kang mga inupong. Amo man ka ria ang posisyon kang mga inupong kon ginatugday sa amakan. Ang sulud kang tabig ihakadun ang mga inupong kag itugday.

Iwanun bay pagtugday? Ang una nga inupong nga nahabwa halin sa tabig, ibutang sa amakan, magbuul liwan ka sangka upong kag idugang sa una nga rudyan run sa amakan. Ang darwa ka upong nga ria nahimo nga bahul nga inupong, amo ka ria ang pinakasalad kang tugday. Maghabwa liwan kang sangka upong kag itongtong nga nagapaikis sa ibabaw ka pinakasalad nga upong. Sampawan liwan kang sangka upong nga nagaikis hasta nga nagalibot ang inupong nga nagapatipuron lantawon.

Kinahanglan itandaan kon sa diin dampi ikaw nagtugday hay daw nagapararihas lang kon lantawun ang mga tugday kang mga tawo. Magbalik liwan rudto sa aranyun. Dugangan ang ani para nga kon duro ang inanyan nagabahul ang tugday. Kon bahul gani ang tugday duro man ang suhol nga idarhun mag-uli.

Kon kaisa may tatlo ka tabig nga naani kag maubos run ang aranyun. Ang tanan magtipon sa tugdayan. Dali lang natapos ang aranyun tungud hay nagturumpok ang mga tawo sa pag-ani. Kapin pa kon ang tag-iya maalwan magpangsuhol sa mga tawo, ginatandaan kang mga mangurani kag ginabalikan kada tuig.

Partida sa inanyan

Natapos run ang aranyun, nahakot run ang tanan nga inani, kag natugday sa tugdayan.

Ang tag-iya mag-umpisa ka partida sa tugday katong marapit sa binit kang turumpihan para nga hulas lang pagwaslik kang mga inupong.

Nakaabot pa ako kang pito ka isip. Anum ka upong ana ka tag-iya kag ang ikapito nga upong ana kang nag-ani. Sa urihi nagsaka ang numero sa pagparti kang inanyan sa mga tawo. Ang siyam ka bahin para sa tag-iya kag ang ikapulo amo ria ang suhol sa tawo nga nag-ani.

Ang tag-iya mag-umpisa ka partida kang inanyan. Ginauna ang sulud kang tabig ka hakad kag isipun ang inupong. Sa ana nga pag-isip, ginakaptan na ria ang inupong sa darwa ka alima nga nagagakap kag mag-isip ka: isara, darwa, tatlo, apat, lima, anum, pito. Mag-untat ria sa pag-isip tungud hay kulang. Pagkakita na kang sangka upong bilang salad ka tabig, ginapabilin na ria. Magpadayon ria ka hakwat kang inupong halin sa tugday kag ipadayon ang pag-isip nga: walo, siyam, kag ang ikapulo ginadasuk nga ginasulud sa tabig ka tag-iya kang tugday. Mag-umpisa liwan sa pag-isip kang mga inupong sa tugday hasta nga matugro ang suhol sa husto nga bahin. Ang mga inupong nga naisip run, may nagatipon kag rudto ginadara sa ginatumpihan.

Ang maalwan nga tag-iya duro ang nagayuhum sa kalipay. Pero kon ang tag-iya gani utitid, maisip kag maimot, ang mga mangurani nagapanghakruy tungud hay gamay lang ang suhol. Ang pamatyag nanda nga ginkayaba ka husto ang andang inanyan kag wara ginpartida ka mayad. May rudyan man nga ginabubo gid ang tabig nga indi makadara kang uyas. Indi gani ginakayaba ang uyas sa sulud kang tabig paagto sa amakan. May rudyan man nga kon maghakup gani kang suhol, ginawisikwisik na gid anay ang inupong antis ibutang sa sulud kang tabig. Ang nagapamartido wara gid ti luoy-luoy sa mga mangurani. Nagakasakit gid ang andang buut hay pamatyag nanda ginalutos sa andang kinabudlayan.

Ang myembro kang pamilya amo ang nagapanuhol sa mga mangurani. Malisud gid kon sangka tawo lang ang nagapamartida tungud hay sa sobra nga kuub-kuub, ang hawak nagasakit. Kon mag-isip ikaw kang inupong halin sa tabig hasta sa tugday, nagakuub gid ikaw ka ria. Kada gakap mo kang mga inupong nga ginaisip, amo man ka ria ang paghulag kang imong ulo nga nagasaka-naog kag ang imo buli nagatuwad-tuwad sa hala ka isip. Pagkatapos nga nakapanuhol sa bali pulo ka tawo, ang likod mo ka ria daw indi run ma-untay, masakit, maalay, kag makapoy. Sa atun pa wara ti mahulas nga obra sa uma.

Ang iba nga myembro kang pamilya nga mga laki ginasunod sa paghakwat kang mga inupong nga ginatumpi ang inani. Indi ria nanda pag-untatan hasta nga mahitso ang paray kag matumpi tanan. Pagkatapos nga natumpi run ang tanan nga paray ginabaruron ang amakan kag ginahantal sa mara nayon.

Ang tag-iya mintras nga nagapangsuhol sa mga tawo, ginalantaw kon sin-o ang dapat itugruan kang pabor bilang utang nga kabubut-un kag gugma sa anang tinawo nga nagbulig sa tion kang tag-orubra.

Sa amo kadya nga rason may pabor nga ginatugro sa ang mga:

1. Paryenti nga nagabulig sa taramnan sa panahon kang tanum.
2. Marapit sa baratyagun bangud nakabulig sa tion nga ginakinahanglan.
3. Paryenti halin sa marayu nga lugar nga nag-ani lang gid para matugruan kang paray.
4. Suki sa taramnan nga nag-obra sa tion kang tagtaranum.

Nakilala ria kang tag-iya nga nakabulig sa anang taramnan, gani ipaurihi ang pagsuhol kag ginasulhan lang sanda kon wara run ti tawo nga mga mangurani nga nagalantaw. Ang pagpartida ka andang inanyan wara run pag-isipa pa ang mga inupong. Ang buta nanda nga tabig ginabul-an lang ka sangka wiswis nga uhay kag magkuon nga, “Panaw run darha ra mag-uli ang tabig mo.” Ang paryenti nga nakilala ang anang pagbulig alisto man ria magbuta kang anang tabig nga sobra gid kadasuk, nagalaum nga itugruan tana kang pabor. Abi mo ria nga tawo, hay natugruan kang pabor, nagasiribud lang gid ka ria anang yuhum sa kalipay.

May rudyan man nga paryenti nga halin sa marayo nga lugar kag bukun ti mangurani pero nag-ani lang tungud hay suud ang baratyagun. Makuri ria mag-ani. Ang iba nakaani run ka tatlo ka tabig ana tana amo pa lamang mabuta ang anang tabig. Kon matapos run ang ani, pag-abot sa pagpartida ka inanyan, ipaurihi ria tana sa pagparti. Kon wara run gani ti tawo, magkuon ka ria ang tag-iya kang aranyun, “Ibul-an lang ria kang sangka upong anang inanyan kag kun-on nga uli run to darha ang tabig mo.” Amo ria ang pinakabulig na sa anang paryenti nga may utang nga kabubut-un.

May rudyan man nga nagaani, bukun ti tabig anang dara kondi ang bahul nga bakuwa. Mag-umpisa ria ka ani hasta nga mabuta anang surudlan. Dugangan na nga ani kag idasukun ka husto. Kon mabuta run gani anang surudlan, masinggit ria sa tag-iya kang aranyun nga “Nong, iwan dya buta run ang surudlan ko?” Ti, magkuon ang tag-iya nga “Sige, Ontoy, darha mag-uli ang inanyan mo.” Nagtugot nga idarhun pauli sa nag-ani tungud sa kahadluk. Ang rason nga nahadluk tungud hay wara ti katupung sa anang kalaot nga tawo. Ang obra na palugus kag ginakahadlukan. Tana misno nga nag-ani indi makadara sa anang bahul-bahul nga bakuwa, ginbul-an na kang karosa kag karosahun pauli.

- Sundi ang kasugpon kang atun sugidanun -


* Litrato: Himo ni Fernando Amorsolo halin sa http://fernandoamorsolopaintings.com/Fernando_Amorsolo_Biography_Page.htm.
]]>
<![CDATA[Uyas kang Paray: Ikadisesyete nga Bahin]]>Thu, 15 May 2014 00:13:32 GMThttp://dungugkinaray-a.com/uyas-kang-paray/uyas-kang-paray-ikadisesyete-nga-bahin

Uyas kang Paray
Ikadisesyete nga Bahin


Nakalampas ang termino kang pag-ani

Ang paray nga sa husto nga puntos sa pag-ani, ang kada uhay nga makutul ka kayug nagahabug-habug tungud hay nagapanunot ang uhay kag hulas anyun. Anang kurutlan berdi pa kag hapus anihun. Ang paray nga nagauntayan duro ang usik sa wayang tungud hay ang kada uhay nagalugti kon matandug. Sa atun pa nagpasar ang edad kang aranyun. Ang paray nga nag-untayan bahul gid ria nga problema.

May bahin kang paray nga indi madali nga anihun ilabi run gid kon may tubig pa. May mga lugar ilabi run gid sa parti kang Sibalom paagto sa iraya kag sa sakup kang San Remigio nga ang taramnan nakatuon sa lanas ukon may lamasog. Sa atun pa, ang tubig wara paghubas. Ang buni nga tubig kalabnan may linta gid. Duro tawo wara mahadluk sa linta kag duro man ang nahadluk. Ang aranyun nga pirme may tubig daragkul ang inuhay kag kon daragkul ang uhay dali mabuta ang imong tabig. Nakapabor sa tawo nga indi mahadluk ka linta hay rudto nagaani sa tubigun kag dali lang pirme nagabuta ang tabig.

Ang sangka tawo nga nagaani kon haradlukun kang linta, mintras nga nagaani rudto lang nagabantay sa anang kahig, hay basi iduktan ka linta. Nagatipasaw kon may itum nga makita sa dagami. Ay, maan nagasaot nga wara ti musika. Karadlawan.

May mga tawo nga nakatuip para nga makaani sa daragkul nga inuhay rudyan sa tubigun. Nagabutang kang pusog kang kawayan nga may bikil. Amo ka ria ang itongtong sa ibabaw kang dagami kag mag-ani, basta indi lang mabasa ang kahig indi man magdukut ang linta. Ang linta madukut matuud sa kahig pero indi ria makaubos ka dugo. Madagdag lang ria kon busog run. Pero ang itsura kang linta nga itum nga may kurit nga darag sa kilid, sirigni gid lantawun. Kon mal-am run gani ang linta daw may bulbol anang lawas lantawun. Makaharadluk gid man anang itsura. Ang linta dali lang mabusog tungud nga darwa ka ria anang surupsupan, rudyan sa buli kag sa baba. Ano pa kon imo nga iutdon, nagakipot ang inutdan kag matubuan liwan kang bag-o nga buli ukon bag-o nga baba. Amo ka ria ang hambal ka mga mal-am hinungdan nga nagaduro ang linta kon imo nga iutdon.

Ang mga may edad run nga mga mangurani kon magpundo gani, panahon run ria nga magpahuway. Dayon na ka ria nga mama kang anang maram-un. Bisan wara ti igma kon kaisa basta may ginausang nga maram-un, makalahutay ria maghapon. Ang iba ka ria nagapundo gid kag maglikit ka dahon kang lumboy. May dyan man nga nagabarkada nga nagaani pero kalabanan gid nagmansigganay kag ang iba nagapaduro-duro kang inanyan.

Nag-uran sa adlaw nga nagpaani

Ang paray nabasa ka uran mintras nga nagapaani. Wara ti mahimo ang tag-iya kang aranyun kondi nga ipadayon ang pagpaani. Ang paray natugday nga basa. Ang mga tawo ginalisdan sa pag-ani tungud hay ang inuhay kang paray nabasa kag mabug-at ikargahun paagto sa tugdayan.

Natapos ang ani kag nagpartida ang tag-iya sa inanyan kang mga tawo. Ang paray ginapadayon sa pagtumpi bisan basa tungud hay wara ti mahimo nga sayod ang panahon. Karon ang paray nagaaso sa kainit tungud hay basa kag ginausbungan kang lupa. Kon linasun ria dayon indi mayad hay nadisturbo ang init kang paray kag ang manoglinas mabudlayan tungud hay basa ang paray. Baw sobra ria ka hapdus sa kahig kon linasun nga basa kag ang paray nagadukut sa uhot. Ginapalampas pa ria sa pira ka adlaw antis linasun.

Ang panahon nagbalik sa normal kag nag-init liwan. Ang paray nga nakaagi ka basa sa tubig, ang iba nagsigir-um ang kolor. Ang paray ginalinas kag ginahagay para magmara kag ipahanginan. Ginalay-ang pagkatapos nga nasuhulan ang manoglinas. Ang normal sa paray kang makan puti anang bugas. Pero ang bugas kang paray nga nakaagi ka basa ukon nakahurum sa tubig, ang bugas nga puti nag-ilis anang kolor kag nahimo nga darag. Amo ria ang ginatawag nga “bahay” ukon “nagbahay ang bugas” hay nakaagi basa ang paray kag wara matalo sa pagpamara. Ang bahay bukun ti natural nga kolor kang bugas tungud resulta ria kang tubig nga nakahurum sa tion nga gin-ani. Hinuon maukad ang bugas nga bahay kon ikumparar sa natural nga puti. Hay amo ka ria ang produkto nga ginatago gihapon para ikonsumuhon.

- Sundi ang kasugpon kang atun sugidanun -


* LItrato: Himo ni Paul Hilario halin sa http://fineartamerica.com/art/all/philippines/all.
]]>
<![CDATA[Uyas kang Paray: Ikadisesais nga Bahin]]>Thu, 01 May 2014 01:46:24 GMThttp://dungugkinaray-a.com/uyas-kang-paray/uyas-kang-paray-ikadisesais-nga-bahin

Uyas kang Paray
Ikadisesais nga Bahin


Paray nga aranyun

Ang paray nga aranyun sa kawayangan ginadapo kang mga pispis nga maya. Ang maya sa paray pula kag itum anang pilo nga madamul anang tuktok. Kon maglupad sanda nagapanung kag nagahugpa sa paray nga aranyun. Indi ria mapunggan kon nakagamun sanda ka dapo sa paray. Daw nagagal-um lantawun kon magdungan sa paglupad. Nagapanung maghugpa kag nagapanung kon maglupad. Indi madara ka tabog tungud hay puro lang paray ang ibabaw kang kahon. Malisud magsagnoy sa kahon nga ang mga paray nagaluyloy hay dali run lang anihun. Makapagusto ang maya ka panoka kang paray kada adlaw.

Ang tag-iya kang paray nakatuip sa paghimo kang tawo-tawo nga ginabutang sa taramnan. Ang kawayan nga nagakrus kag ginpabayuan ka daan nanda nga bayo kag pantalon. Ginanami-nami gid nanda sa pagbutang nga daw tawo kon ilantawun sa marayu hay nagakalo man. Kon maghangin gani nagapalid-palid, ti nagdumdum gid ang mga maya nga may tawo nga nagatabog kananda. Sa amo karia nga paagi ang mga maya nagalapaw sa aranyun kag rudto sanda nagahapon sa paray nga wara ti tawo-tawo.

Ang tawo-tawo nga ria ginatawag sa Iningglis nga “scare crow.” Ginabutang ria rutdo sa taramnan sa panahon nga nagaurubasun pa lamang ang paray, tungud hay mintras nga ang paray nagadarag kag nagaabaganhan nagaumpisa run sa pagdapo ang mga maya.

Bukun lang ti maya ang nagadapo pati man ang mga pispis nga tikling, ombok, mandang, punay, ladu, salaksakan, kag togtog. Ang kalabanan ka mga pispis nga dya nagaduroy kag talagsa lang maglupad, luwas lang abi kang Salaksakan pirme tana ria nagalupad nga gasaranhun lang. Dya nga mga pispis wara pagpanung hay nagaduroy lang sanda. May rudyan pa nga klasi ka pispis nga nagadapo sa paray pero sa gabii parehas kang Bukaw. Gabii ang pagdapo kang bukaw tungud sa balabaw nga nagapanginaun ka paray kon gabii. Nakamaan ang bukaw kon sa diin idakpun ang balabaw hay masanag anang mata.

Ang mga mangurani pirme lang makabati kang huni ka pispis nga kurit. Nami gid karia pamatian nga nagakanta kang: “tagwatit tawatit tagwatiyot, tagwatit tawatit tagwatiyot,” ilabi run gid kon ang aranyan marapit sa puno kang kawayan rudyan gid karia nagakanta si tagwatiyot nga kurit. Kag makita mo ang lukso-lukso ni saya-saya nga pispis kag ang huni kang kikik nga nagasaranting lang gid pamatian. Sa atun pa sobra gid ka sariit ang init nga nagasinadya ang mga kapispisan.

Pagpaani

Ang tag-iya handa run sa pag-ani tungud hay ang paray bukun run ti abaganhan. Nagaagap ang tag-iya. Rudto run tana ria sa taramnan sa wara pa magbutlak ang adlaw. Pag-abot kang mga mangurani nakaplano run ria kon sa diin mag-umpisa sa pag-ani nga marayu sa anang madan. Ang mga tawo nagakubay run sa ibabaw kang kahon. Kon lantawun sa marayu daw mga subay sanda nga nagasundanay nga may mga tabig nga ginauribay. Nagabulag lang sanda sa direksyon kon may kadungan nga nagpaani sa karia nga adlaw.

Ang kada isara may gina-uribay nga tabig, kayug, samra, sadok, kalo, pulus nga tualya, katsa nga ipulus sa ulo indi gani ginahimo nga likin para itongtongngan ka tabig nga ilukdo, binagtung nga may balon para sa igma, kag kabo para isaruk ka tubig kon sa diin may bubon. May puyospuyosan nga maram-an kag maskada ang iba. Ang iba duro balon na nga dahon kang lumboy nga ginalikitan kang tabako.

Rudyan run sanda sa aranyun nagahulat lang kang sinyas nga mag-umpisa. Ang tag-iya nagahulat man sa aranyun nga magmara hay ang paray nabasa sa tun-og. Pag-abot kang alas otso sa aga, ang tag-iya nagasinyas nga “Duksol run kamo,” kag ginapalikaw sanda sa madan. Ang mga tawo nagakooperar tungud hay may pasunaid sa anang kapareho kag nagasunod sa mando kang tag-iya hay amo karia ang sundanun nga may madan gid halin pa kauna nga ginpasa kang mga kamal-aman sa andang kabataan.



Anhaw nga wara pag-itugot nga mag-ani kon nabasa ka tun-og ang paray?
1. Mahapdus ang alima sa kayug nga basa ang paray nga ianihun
2. Mabug-at nga kargahun ang paray nga basa
3. Nagahun-og ang paray sa tumpi kon basa ang gintugday

Ang mga tawo nagasinadya sa pag-ani, nagakalas lang ang andang kayug. Mintras nga nagaani daw ginaapahan sanda tanan, tungud hay kon duro ang inani duro man ang suhol. Kon madasig ang sangka tawo pirme lang nagawani rudto sa turugdayan. May mga madasig mag-ani, may rudyan gid karia nga nagaani nga darwa ka alima kag darwa man anang kayug. May rudyan man makuri kapin pa kon wara maanad ka ani. Samtang ang mga tawo naga-ani ang tag-iya nagabantay, ginahusisa kon sin-o gid bala nga mangurani ang duro anang sala nga inuhay. Ginapadumdum na ria nga kon mahimo sigputun ang pag-ani.

Sa pagpaani wara paglimitahi ang mga tawo nga naga-ani. Kon duro tawo nga nagaani dali lang matapos ang aranyun. Ang pag-ani daw paindisanay nagapabahul-bahul kang tugday. Kon ang aranyun wara ti dungan nga nagpaani, ang mga tawo nagatumpok sa sangka lugar, ang aranyun matapos dayon. Bali tunga sa adlaw lang nga pagpaani natapos run. Kapin pa kon nabantugan nga ang tag-iya kang aranyun nga manami magsuhol ginatumpukan kang mga tawo. Pero kon ang nagapaani wara ti tawo nga nag-agto nga mag-ani, may rason gid ria nga ginalikawan kang mga tawo. Siguro nakaagi run ang mga tawo kang indi mayad, basi ginawisik-wisik na ang inupong kag itugro kon nagapangsuhol sa tion nga nagapartida. Amo ria nga rason ang mga tawo nagakadudla. Kon mag-amo karia nga hinungdan ang aranyun nagauntayan ang uhay ka paray tungud hay nagpasar run edad ang paray.

- Sundi ang kasugpon kang atun sugidanun -


* Litrato: Himo ni Chan Lim halin sa http://www.chanlim.com/htm/frm_philippine01.htm.
]]>
<![CDATA[Uyas kang Paray: Ikakinse nga Bahin]]>Wed, 23 Apr 2014 21:50:32 GMThttp://dungugkinaray-a.com/uyas-kang-paray/uyas-kang-paray-ikakinse-nga-bahin

Uyas kang Paray
Ikakinse nga Bahin

Picture

Ang Tabig

Ang tabig ginasudlan kang paray nga ginaani, ginataklus sa hawak anang kawu nga nakaposisyon sa kilid ka lawas. Nagakaput kang kayug nga nagaani, kada buta kang alima nga sangka gamul ginabutang ria sa sulud kang tabig.

Ang manograra mga sagad gid magrara kang tabig. Amo karia andang hilig maghala ka arara kag ibaligya. May mga arti ang pag-obra ka manograra kag nagahimo ka nagakalain-lain nga disinyo. Pag-un ang andang trabaho kag pino ang pagkaobra. Ang manograra maaram magtanto sa husto sa edad kang kawayan nga ginasukdap para ihimuon nga tabig.

Ang tabig may apat ka pamusod kag malapad ang buli. Ang kada pusod ginapadamul ka uway para may proteksyon dipinsa sa pagbungggo-bunggo mintras nga ginakamit. Ang pusod kang tabig kon wara ti pangpadamul, amo ria nga bahin dali marangga.

Natuipan nga ang pangpadamul sa pusod kang tabig nakabulig sa pagtipig ka gamit para buhay maguba. Ang uway ang ginabutang hay malig-un kag mahunit nga klasi ka balagun. May mauti nga disinyo ang ginabutang nga uway para manami lantawun.

Ang lawas kang tabig bahul kag nagapataas hasta sa tuhod nga nagapagamay paagto sa anang baba. Gamay ang baba kag may nagapabilog nga kahoy. Mauti gid katama ang pagrara kang tabig. Ang iba nagaespisyal sa pagpahimo kang andang nagustuhan nga kabahulun. Ang tabig may mga kabahulun ria kag nagadepende sa masarangan kang manogkarga. May bahul para sa mga lalaki, medyo bahul para sa mga babayi, medyo gamay, gamay kag pinakagamay ang ginahimo para sa mga bata.

Ang iba nga manograra ginabutangan nanda kang silak ang tabig para nga mangin durabli, manami ilantawun nagaidlak, may proteksyon kontra sa uran kag kon mabasa man gani indi mahumud hay ang ginrara nga kawayan pino anang sinukdapan. Ang silak nakasilyo sa pinanid kang anang sukdap nga kawayan.


Ang tabig may talinga ria nga uway bali tatlo kabilog, isara sa pinakadalum kag ang darwa sa ibabaw nga naga-antadanay rudyan sa kilid nayon sa ubus ka baba kang tabig. Rudyan karia ginasulud ang kawu sa talinga para mauribay sa abaga paagto sa aranyun, mauribay kon magtugday kag mawaklus sa hawak nga nagaani. Ang anang kawu daw paha ka lapad para nga indi maglubung sa hawak, ilabi run gid kon buta run kang inanyan ang tabig sobra ka mabug-at. 

Ang tuo nga alima nagakaput kang kayug sa pag-ani, ang tabig nga ginawaklus nakaposisyon rudyan sa wala nayon nga kilid para hulas lang sa pagbutang kang inupong nga naani.

Bahul nga inupong ang ginabutang nga nakaplastar sa dalum kang tabig, amo karia ang ginatawag nga pinakasalad. Masigi kaani, kada buta kang alima ka sangka gamul idugang ria hasta nga magbahul ang inupong. Hala sigi kaani kag maghimo liwan kang bahul nga inupong kag isampaw rudto sa pinakasalad nga nagapaikis ang pagbutang. Sigihun nga ani kag maghimo kang mga inupong kag ipaantad sa sangka upong, ang pagbutang kang inupong nagapabuyung sa sulud kang tabig ang posisyon ka uhay kang paray. 

Kon ang sulud kang tabig nagagabang run, ihuksun ang tabig sa hawak para libri ang hawak nga wara ti karga nga mabug-at. Kon indi mo ria paghuksun nga tabig nagatakilid gid kaw sa kabug-at kang paray. Pagbutang kang tabig sa dagami, magpadayon sa pag-ani, itongtong anay ang inanyan sa dagami hasta nga magbahul ang inupong, kon duro run gani ang naani, ihakwatun ang mga inupong kag dugang sa tabig hasta mabuta. Ginadasuk gid ria kamayad ang inani, ang iba gani ginalapak para duro anang uyas sa idalum ka tabig.

Andut sa ano nga ginahimo nga sangka upong ang pagsulud sa tabig? Ang rason amo nga hulas lang ihabwaun sa pagtugday ka paray kon bahul ang inupong sa sulud ka tabig. Ang sangka upong bali darwa ka gakap sa alima ang maghakwat paggwa sa tabig. Kon may pulo kang upong ang sulud kang tabig mo bali pulo man to ka kuub-kuub mintras nga nagahabwa ka inanyan. Duro gid karaku nga kuub ang mahimo mintras nga nagaani. Kon may makita kita nga ginikanan ukon pumuloyo nga indi run makauntay kang andang likod, amo karia ang resulta sa sobra nga pangabudlay sa uma. 

May rudyan nga nagaani, kon mabuta gani anang tabig gana-ani pa, ginalapak na hasta gid nga magdasuk ka husto nga nagakarauyas ang mga inuhay. Andut sa ano? Nagahingamo nga may uyas ang dalum kang anang tabig maghapon. Pasimpalad, maman-an ria sa tion nga ipartidahun ang inanyan. Ang tag-iya lang maaram kon ano ang anang mahusga. Rudyan makita ang kaluoy ukon maigud nga tag-iya kang aranyun.

Ang tabig mabug-at nga kargahun paagto sa tugdayan. Makita mo ang mga tawo nagalatay sa kahon nga may karga nga tabig: may nagapas-an, nagalukdo, ginasusuon, nagauribay, kag may nagatingga-tingga ilabi run gid kon may asawa nga imaw nga mag-ani. Rudto sa turugdayan ginadara ang paray sa pagtugday.


- Sundi ang kasugpon kang atun sugidanun -

* Litrato: Himo ni mattersmost halin sa http://www.deviantart.com/morelikethis/artists/203141006?view_mode=2.
* Litrato kang tabig: Himo kag tagsulat.
]]>
<![CDATA[Uyas kang Paray: Ikakatorse nga Bahin]]>Wed, 09 Apr 2014 21:04:53 GMThttp://dungugkinaray-a.com/uyas-kang-paray/uyas-kang-paray-ikakatorse-nga-bahin

Uyas kang Paray
Ikakatorse nga Bahin

Picture

Ang kayug

Sa pag-ani kang paray, kayug ang ginagamit. May kayug nga para sa wala, kag may kayug nga para sa tuo. Nagadependi sa ayon nga nasahuan sa pag-ani. Ang kayug may karaptan nga kahoy nga ginatawag nga pakaw. Sa tunga gawa kang pakaw may nakaangut nga matarum kag malapad nga salsalun para ipangkutul kang uhay. Ginabaid ang kayug para magtarum sa tion nga maghabol, hay kon matarum ang kayug madasig mag-ani.

Ang pagkaput kang kayug ginasal-ut sa tunga ka darwa ka tudlo, sa ulut kang siringsingan kag katung-anan, nga ginakaptan ang pakaw. Kon ang apat ka tudlo nagakaput kang pakaw, sa atun pa, ang tarum kang kayug nagalusot sa tunga kang apat ka tudlo sa sagwa kang alima. Amo run karia ang pagkaput sa kayug kon mag-ani.

Anuhon bay pag-ani? Ang darwa ka tudlo nga tingayun kag siringsingan nagakaput kang pakaw ka kayug, mintras nga ang darwa ka tudlo nga katung-anan kag ang turudo amo ang nagadawo kang uhay ka paray nga ginatugro kang sangka alima. Pagkadawo kang inuhay dayon kutul kang kayug kag ang kamumuo nga tudlo nagabulig kang kaput kang uhay nga ginaani. Kon mabuta ang alima sa naani nga paray, amo ria ang ginatawag nga sangka gamul. Ang importanti nga indi magkarahulog ang inuhay nga ginakutul kang kayug.

Pananglitan ang imong alima buta run ka bali sangka gamul, indi run ria madugangan pa tungud hay magkaradagdag ang mga inuhay. Ang kapasidad kang alima nga nagakaput kang kayug kag inani limitado. Kon mabuta ang alima ka sangkagamul, amo run karia pagsulud sa tabig nga nagataklus sa kilid kang lawas. Sigihun gid nga ani hasta magduro ang inanyan.

Kada butang kang sangka gamul sa sulud kang tabig ginadapun sanda hasta magbahul ang sangka upong. Ang pagbutang kang inupong sa sulud kang tabig nagaanib-anib ang posisyon. Ginasampaw ang inupong nga nagapalibot sa sulud kang tabig hasta nga mabuta. Anhaw nga ginaanib ang pagbutang kang inupong nga uhay? Sa amo karia nga paagi indi magumon ang inani, masudlan gid kamayad ang tabig nga gasunson. Kon ang pagbutang kang inupong sa sulud kang tabig sangka direksyon lang, indi magbalansi tungud hay ang karaptan kang uhay tama kamag-an, kon imo ria nga ihakwatun nagagumon ang uhay kang paray kag sambangian ang bug-at ka tabig. Kinahanglan nga nagapatipuron ang pagbutang kang inupong para masunson gid ka husto, kag sa tion nga ihakwatun balansi ang kabug-atun sa sulud kang tabig. 

Ang kada isara nga nagaani may responsibilidad nga ihakuton na gid ang anang inanyan kag itugday sa turugdayan. Ang kayug indi pag-ihamlagan para nga matipigan kag indi madagdag hay basi malapakan.

Ang kayug ginabaligya nga wara ti pakaw. Duro nga mga disinyo, pili kaw lang. May bahul, may gamay, may rudyan nga indi tam-an ka bahul, indi tam-an ka gamay. Kon sin-o man makabakal karia sanda mismo ang nagabutang kang pakaw suno sa kabahulun nga anda nagustuhan. Kinahanglan nga lig-un ang pagbutang kang pakaw nga indi mahukas kon ikayug kang paray.

Ang adlaw nagtunod, nakauli run ang mangurani nga may suhol. Pag-abot sa balay, ang kayug ginasulud sa tabig nga wara ti sulud, ipreparar para sa sunod nga adlaw nga mag-ani. Ang kayug gamay, pero kon indi matipigan, dali ang disgrasya. Busa, ang tanan nakamaan kang ginatawag nga pag-amlig kag paglikaw sa kataragman. Sa balay ang kayug ginasal-ut anang tarum sa dingding nga tadtad. Indi gani, isal-ut sa atup nga kugon kag himat-unan para nga kon kinahanglan dali lang ibul-un. Rudyan karia ginabutang ang kayug para sa atubangun nga tag-arani.

- Sundi ang kasugpon kang atun sugidanun -



* Litrato: Himo ni Fernando Amorsolo halin sa http://extras.mnginteractive.com/live/media/site234/2006/1018/20061018__19asianart2_Gallery.jpg.
* Litrato kang kayug: Himo kag tagsulat.
]]>
<![CDATA[Uyas kang Paray: Ikatrese nga Bahin]]>Thu, 03 Apr 2014 01:15:20 GMThttp://dungugkinaray-a.com/uyas-kang-paray/uyas-kang-paray-ikatrese-nga-bahin

Uyas kang Paray
Ikatrese nga Bahin


Ang madan nga may kaangtanan sa binaylan

Kalabanan ginaobra dya kang mga tawo sa kauna nga tyempo tungud hay nagatuo sanda sa mga ingkantohanun nga pagtuo kag sundanun sa andang ginikanan. Nagahimo kang madan nga may dara nga binaylan.

Sa anang aranyun nakapili run kang lugar nga ibutangan kang madan rudto sa taramnan. Amo kadyaay andang pamaagi. Antis magpaani ang tag-iya ka anang aranyun nagapanguyang. Sa gabii pa lamang nag-ihaw kang manok, naghimo kang mga karan-unun nga suman kag ibus. Kang nahitso run ang pagkaun, iunahun gid anay ang pagpanguyang antis nga magyapon ang anang pamilya. Gamay man lang nga bahin kang pagkaun ibutang sa platito, may kan-un, manok, suman, kag ibus. Ibutang ria sa binit kag itupadan kang kompleto nga sangkap kang maram-un. Amo karia ang ginakuyang sa mga tawo sa binit-binit kag sa mga kalag. Kag mintras nga ginakuyang ang pagkaun may paranambitun ria nga nagapang-agda, maghambal nga, “Mga amigo, amiga sa binitbinit kag mga kalag, dali kamo rudya may ginakuyang ako kaninyo bilang pasalamat. Sa tulad kadya magaani run ako kang akun aranyun.” Pagkatapos sa pagpanguyang, itawgun run ang pamilya nga magkaun kang yapon. Ti, ang ginkuyang ibilin lang ria dyan hasta mag-aga hay idarhun rudto sa taramnan nga maghimo kang madan.

Pagkaaga sa wara pa magbutlak ang adlaw ang tag-iya naglarga run paagto rudto sa anang aranyun. Preparado run kag may garamitun nga dara sa paghimo kang madan. Amo kadyaay anang dara:

1.    Gamay lang nga bahin ka ginpanguyang kabii nga pagkaun kag kumpleto nga maram-un.
2.    Paya ginbutangan kang lupa kag may abo sa ibabaw, ginbutangan kang gagmay nga upos halin sa dapog, may baga para mabuhi ang kalayo. Mintras nga nagapanaw ginahuyup-huyupan.
3.    Linubid nga panaptun nga daan ukon lapat.
4.    Kamangyan, luy-a, kag krus nga ginbarahusan kang itum nga panaptun.
5.    Tabig kag kayug

Ang tag-iya kang aranyun nagpasidaan sa anang myembro kang pamilya nga indi pagtublagun ukon indi pagbugnohon sa ana nga ginahimo mintras nga nagabuhat tana ka madan ka paray. Pirmi na ginatayhupan ang upos kang kahoy para nga ang kalayo rudyan sa paya indi mapatay.

Nagduksol run tana sa aranyun nga may dara nga mga sangkap. May kayug sa pagkutul kang uhay ka paray bali pito ka nahut kag bugkusun, mag-ani liwan kang bali darwa ka upong kag isampawun nga daw nagaikis kag itungtong ang pito kanahut nga uhay sa ibabaw. Sa tupad kang mga inupong nga paray, magbugkus kang dagami ka paray sa tunga nayon nga wara pa maanihi. Ginapahilay gawa ria antis bugkusan ang dagami kang paray. Ang binugkus nga ria ginatawag nga tuos. Sa tinuosan ibutangan ria kang krus nga itum. May ginabitay rudyan nga luy-a, monggo, kag kamangyan sa natuos.

Ang paya nga may kalayo nagaaso, ipakudtan sa baga ang daan nga panaptun nga linubid, ibutangan kang kamangyan sa ibabaw kang baga bilang pahamot kag lawagun ang mga amiga, amigo sa mga binitbinit, mga tawo nga idalmunun, kag mga kalag ginaagda agud pasalamatan sa aranyun nga nagmayad. Nagapangadi pangayo kang protiksyon sa paray nga indi pagkan-un kang balabaw kag wara ti magpanakaw. Ginatupad ang panguyang nga pagkaun kag sangkap kang maram-un sa tupad kang paya nga dapog-dapog mintras nga nagaparanambitun. Ginabutang ria sa tupad kang inupong nga paray sa idalum kang tuos. Amo ria ang pinakamadan ka aranyun. Rudyan man nagatupad karia ang tabig nga gabang anang sulud nga inanyan.

Ang regulasyon kang madan

Kon sin-o nagbutang kang mayad amo man karia ang mag-ani sa katapusan kang aranyun. Sa atun pa, ang madan ginalikawan kang mga mangurani kag nahangpan kang tanan nga ang tag-iya lang kang aranyun makaani kang madan.

Pag-ani

Ang mga kinahanglanun sa pag-ani
1.    Kayug
2.    Tabig, bakuwa
3.    Katsa, sako nga pinihak (ibagtungan kang inanyan)

Ang mga personal nga kinahanglanun
1.    Sadok, kalo, katsa nga ihimuon nga pangtarukbong
2.    Tubig kang kan-un, pangyam-is kalamay nga bilog, bandi, bati-bati, butung-butung
3.    Balon ka iba: tabako, dahon ka lumboy, posporo, maskada, kumpleto nga maram-un
4.    Puyo-puyo, sako
5.    Gamay nga kwarata kon may rudyan

Sa pag-ani kang paray masadya nga mag-imaw sa mga mal-am tungud hay duro andang istorya nga mga karadlawan. Kon ikaw bata pa kag ang imaw mo mga mal-am ang pinsar mo daw mal-am man. Ang ugali sa pag-obra makopya mo sanda. Basta mag-istorya lang sanda kang mga harianun kanami lang gid pamatian bisan matamad kaw pa raad mag-ani matawas kaw run lang. Sa aranyun malaka lang ang mga bata nga tawas sa andang ginikanan mag-ani. Kon ang istorya kang mga mal-am natapos run, ang gusto ka bata nga magsipal run raad, sanglit karia nga bata pa timo gusto mo gid magsipal pero indi gid mahimo. Mintras nga nagaani likatlikatan lang itawgun kaw kang imaw mo kag magkuon nga, “Durupi nga ani hay dungan ta magtugday, magkaun kita kang bandi, kag mag-inum ka tubig dara pahuway kar-on.” Ti, indi gid makasipal ang bata hay nagasunod sa mal-am kag nagmal-am man ang panghunahuna.


- Sundi ang kasugpon kang atun sugidanun -

* Litrato: Himo ni Fernando Amorsolo halin sa http://noypicollections.blogspot.com/2011/07/other-paintings-and-sketches-of-fernado.html.
]]>
<![CDATA[Uyas kang Paray: Ikadose nga Bahin]]>Wed, 26 Mar 2014 21:14:45 GMThttp://dungugkinaray-a.com/uyas-kang-paray/uyas-kang-paray-ikadose-nga-bahin

Uyas kang Paray
Ikadose nga Bahin


Ang Uhay

Ang uhay kang paray malabug. Ang una nga bahil amo ang abaga, gamay lang ang pinasi kag kulyapid ang sulud na, amo karia ginatawag nga pinilinpin. Sa katung-anan kang uhay amo ang matimgas nga bahin kag mas duro ang mga pinasi. Sa tangkap nga bahin kang uhay, pinakatibsol nga pasi kag pinakauna nga maggurang. Amo karia ang hingungdan nga nagabuyok gid ang uhay tungud sa kabug-atun kag timgas nga bahin sa uhay.

Sa sangka uhay nagadepinde sa bunga nga nag-abot sa panahon kang ani. Ang makita sa uhay:

1.    Uhot – ang ginatabidan kang pasi

2.    Pasi – sambilog nga paray, anang sulud buta ka bugas nga nagapatibsol sa pasi.

3.    Kulyapid – nipis nga bugas sa sulud, wara mabuta ang pasi pero kumpleto ang porma ka bugas

4.    Pinilinpin – santunga lang ang sulud kang pasi, sang-utod kang bugas dali marugmok

5.    Upa – paray nga wara ti sulud, kon ginapahanginan amo ang una nga mapalid ka hangin

6.    Giruk – ang pino nga bulbol kang paray, makatul sa panit.

Tag-iya ka aranyun

Kanami lang ilantawun sa marayu ang kawayangan. Nagakalipay ang kada tawo sa paglantaw kang aranyun. Hulatun gid ria nga maglayo ang tanan nga inuhay antis ipaani ang paray.

Ang kada tag-iya kang aranyun may plano kon sa diin nayon itugday ang mga inani. Dapat lang nga ikumpletuhon gid anay ang mga kinahanglanun. Siguraduhon nga ang turugdayan nahimutang sa mataas nga pwesto nga may kahulasan sa tanan nga giho. Ginapili ang lugar nga aragyan kag bansada sa hangin para madali ang pagpahangin kang paray pagkatapos ka paani kag malinas.

Ang mga kinahanglanun sa pagpa-ani.

1.    Magtapan ka lupa kag limpyuhan para ihumladan kang amakan

2.    Mga amakan nga itugdayan

3.    Layon ka mga kawayan para himuon nga posti, tuko, kag sintas ka bayaw-bayaw

4.    Itapanun ang lupa nga itumpihan, hanigan ka dagami para indi marangga ang paray sa usbong kang lupa

5.    Buhatan kang karakamalig nga pasirungan kag may turugan hasta matim-us ang patubas

6.    Mga sako nga wara ti sulud nga isudlan kang patabas sa paghakot

7.    Karusa naalisto para ihakot kang paray

8.    Tabungos nga isudlan kang patubas rudto sa prinsa ukon lamisag

9.    Magkontrata sa mga tawo nga maglinas kag isuhulan sa paghitso kang patubas

Ritwal nga madan

May mga ritwal nga ginahimo ang tag-iya kang aranyun. Ginabutangan kang madan, amo karia ang surundanun. Sa anang paglibot ka tag-iya kang aranyun nagpili ria kon sa diin nayon magbutang kang tuos. Ang tuos tanda nga rudyan karia ang madan.

Paano ihimuon ang madan? Ang tag-iya kang aranyun may dara nga kayug mintras nga ginalibot ang aranyun. Nakapili run kon sa diin na ibutang ang madan.

Amo kadyaay ang kalabanan nga ginahimo sa pagbutang kang madan:

1.    Ang iba nga tag-iya rudto nagahimo kang madan sa tunga kang mga kinahon nga aranyun.

2.    Mahimo ria kang giha sa paray kag maghapay rudto sa tunga kang kaparayan kag mag-ani.

3.    Magkutul ka uhay nga may ginahambal pasalamat sa bugay kang Diyos nga nag-abot ang ani.

4.    Nagapadayon sa pagpanarambitun nga nagaani kang sangka gamul kag bugkusun ka dagami.

5.    Magpadayon sa pag-ani kang sangka gamul ruman kag ibugkusun kang dagami nga isampaw rudto sa una nga binugkusan.

6.    Maghugpong kang paray nga wara maanihi, bali sangka gakap kag ibugkusun sa tunga kang dagami.

7.    Maghimo kang krus nga dahon ka niyog nga buntak nga ginpakaging kag isuksok rudto sa binugkusan nga sangka gakap, mintras nga ginabutang ang krus sa hinugpong nga paray nagapadayon ria sa panarambitun. Nagapangamuyo nga ibugayan ka mga tawo magbulig ka tipon kang patubas, iproteksyunan sa mga halit. Amo karia ang buut nga hambalun kang madan.

8.    Ang madan ginalikawan kang mga mangurani hay amo karia ang hambal kang tag-iya. Tana lang mag-ani sa pagtapos ka aranyun hay tana ang nag-umpisa.

- Sundi ang kasugpon kang atun sugidanun -


* Litrato: Himo ni Fernando Amorsolo halin sa http://noypicollections.blogspot.com/2011/07/other-paintings-and-sketches-of-fernado.html.
]]>
<![CDATA[Uyas kang Paray: Ikaonse nga Bahin]]>Tue, 18 Mar 2014 20:15:03 GMThttp://dungugkinaray-a.com/uyas-kang-paray/uyas-kang-paray-ikaonse-nga-bahin

Uyas kang Paray
Ikaonse nga Bahin


Rulubkun

Mintras nga gagurang ang paray nagaamat-amat ka bug-at kag nagatungli ang uhay tungud sa katimgas. Sa punto kang paray nga nakalampas sa urubasun, amo ang ginatawag nga rulubkun hay ang abaga kang uhay urubasun pa kag medyo gurang ang tangkap kang uhay. Amo karia ang ginahimo nga himugo ukon linubuk. Ginaani, ginakagud, ginahulas, kag gnabayo ang paray nga rulubkun. Ang bugas kang rulubkun ginatawag nga limbuk. Ang bugas kang limbuk ginbukbok kag ginalakutan ka kinagod nga niyog sa punto kang palanggituan ukon barandihun kag dugangan ka nagakaigo nga kalamay para lang nga magtaratam-is. Ginabayo ria hasta nga magkaraput ang mga panakut nga niyog kag kalamay. Kon magkararaput run gani sa sobra nga bayo, amo karia ang ginatawag nga himugo. Sa atun pa, ang himugo pwede run hiwaun kag ikuyang sa myembro kang pamilya. Ang himugo ginatawag nga bahibahi. Amo dya ang ginakahidlawan nga karan-unun sa uma.

Ang paray nga nakalampas sa punto kang rulubkun, nagagurang ang mga inuhay halin sa anang abaga hasta sa tangkap. Nami gid karia anang pagtungli kag nagabuyok-buyok kon hangin-hanginan sa kawayangan. Nanamian gid takun karia maglantaw kang nagabuyok-buyok gid ang kada uhay kang paray sa taramnan. Nagaananay kailis anang kolor nga nagadarag hasta run gid nga maggurang ang paray. Ang paray nga indi maani sa husto nga oras nagauntayan. Nasobrahan kang gurang ang inuhay kag magkarapupo run ria kon matandug tungud hay nagpasar sa termino.

Malain ang Panahon

May panahon nga indi malikawan tungud nag-abot ang masayud nga tyempo. May bes nga bali darwa run lang ka semana kag magpaani, ahay naabutan kang madamul nga uran kag mabaskug nga hangin nga daw bagyo. Ang paray nga dali run lang anihun nagharaplak kag ang iba nga uhay nagsawsaw sa tubig kag napilpilan. Makita nga naghapay ang paray sa direksyon ka hangin nga nagsunod sa buyung kag ang porma daw sa aripuros anang binuyungan. Ang iba nga paray nagharaplak sa sangka direksyon lamang.

Ang paray nga nagharaplak, nagapabilin nga nagahaplak. Pero may rudyan man nga makita ang iba nagbangon raad pero indi makaalsa tungud sa kabug-at nga inuhay. Mintras nga ginaangan-angan sa pagpaani kag nagapagurang kang paray, ang iba naulian katong tukub sa ibabaw, pero ang kutub tana kang nagakatupa sa tubig nahuruman nga nakasawsaw kag nagtubuanan. Ang kutub tana kang inuhay nga napilpilan sa idalum nayon kang dagami, nadunot kag indi run mapuslan. Amo ria ang kapyerdihan nga nagaabot nga wara paglaumi kang mangunguma.

Pero sa pihak nga bahin, nagakalipay ang tag-iya nga nag-abot ang ani. Ginabawi sa anang painoino nga kalabanan nga mga tuig nga nagligad manami ang panubasun kag talagsahun lang man mag-abot ang masayud nga tyempo. Ginabaton bisan sang-ano lang ang madangat kag maagum nanda, bilang bunga kang kinabudlayan kag amo karia ang ginapasalamatan.

Marimasa nga uhay

Ang paray mintras nga ginasirakan kang adlaw nagagurang anang inuhay. Ang kutub kang nakaagi sa binit kang aranyun, nagakalipay sa katahum ka latagun. Sa yano nga panglantaw sa latagun kang mga kaparayan, puro lang gid uhay ang makita nga wara ti dahon. Bisan ang sangnahut nga dahon sa ubus kang karaptan ka uhay, nagaluyloy para hulas lang nga ianihun kang kayug.

Ang tawo nga makaagi sa binit kang aranyanun, nagakalipay nga maglantaw kang wayang nga puro gid paray nga darag run, ilabi run gid nga dali run lang ianihun. May mga kahon nga nagaulut sa tanum kag amo karia ang latayan kang tanan. Bisan bakilid gani ang lupa, ang mga kinahon nagahagdan hagdan pasaka nga puraw lang gid paray nga aranyun.

Ang iba nga paray nagluyloy sa tunga kang kahon sa kada magtimbang. Ang kahon mismo natakpan kag daw haros nga indi kitaun. Ang sin-o man nga tawo ukon tag-iya kang paray nga mag-agi sa ibabaw kang kahon, kinahanglan nga maghinay-hinay sa pagpanaw para indi mag-arasik ang paray halin sa inuhay nga nagasawsaw sa ibabaw kang kahon.

Ang mga inuhay nagatungli paidalum tungud sa kabug-atun. Andut haw nga mabug-at? Mabug-at tungud nga matagbung ang bugas sa anang katimgasun kag matibsol nga bugas ang sulud ka kada pasi.

Ang mangunguma nakamaan kang anang patubas kon bala dagaya kag madinarag-un. Sa wara pa magpaani ginalantaw ang tindug kang paray mintras nga nagapagurang kang anang aranyun. Sa paghusisa, ana ria nga hakwatun ang sangka uhay kag itungtong na sa anang palad kag lantawun halin sa abaga hasta sa tangkap. Ginaturuk kag ginahusisa ang sangka uhay kon bali pira ka porsyento ang upa. Kon ang upa uno porsyento lang man, ang pinilinpin bali darwa ka porsyento kag ang nobenta isyete porsyento ang timgas.

Ang tag-iya kang aranyun nga mintras nga ginatungtong ang sangka-uhay sa palad, nagahambal nga, “Kanami gid hay marimasa. Matagbung ang pisada ka paray hay matimgas. Ang akun panubasun sa kadya nga tuig marimasa kag dagaya. Salamat sa Diyos nga nagbugay kanakun kang manami nga panahon.”

-  Sundi ang kasugpon -


* Litrato: Himo ni Fernando Amorsolo halin sa http://noypicollections.blogspot.com/2011/07/other-paintings-and-sketches-of-fernado.html.
]]>